СОЕР 2015 – Република Македонија

 

Главни теми и сектори опфатени во националниот Извештај за состојбата на животната средина

Усвојувањето и спроведувањето на националната законска регулатива ги отсликува заложбите за остварување на одржлива заштита на животната средина. Изготвувањето на извештаи е засновано на „Законот за животна средина”[1] и на посебните закони. За извештаите за состојбата на животната средина се донесе „Правилник за формата, содржината, целите, методологијата, изворите на податоци и оцена на извештајот“ [2].

Согласно член 45 и 46 на Законот за животна средина, Македонскиот информативен центар за животна средина [3] изготвува извештаи и прилози за меѓународни форуми. Меѓу извештаите спаѓаат:

  • Извештај за квалитетот на животната средина – годишно (2013 година)[4]
  • Извештај со индикатори за животната средина – на две години (2012 година)[5]
  • Статистика за животната средина – на две години (2013 година)[6]
  • Извештај за состојбата на животната средина – на секои четири години.

Правилникот предвидува примена на рамките Движечка сила, Притисок, Состојба, Импликација, Реакција (ДПСИР), индикатори, ICT алатки, како и обезбедување анализа и толкувања.

Клучни наоди на Извештајот за состојбата на животната средина 

Загадувањето на воздухот, од 2002 до 2011 година покажува променлив тренд за SO2 и NOx. Во периодот од 2002 до 2008 година, CO и TSM бележат зголемување, а потоа намалување во периодот од 2008 до 2011 година. Мерките и програмите за намалување на емисиите и на загадувањето не се главните причини за самото намалување, туку прашањата поврзани со состојбата во деловниот сектор, производството на енергија, индустриските процеси, итн.

Вкупните емисии по секторот, согласно Селектираната номнклатура за загадувањето на воздухот (SNAP)[7], се должат на процесите на согорување (60%), транспортот (30-40%), производните процеси (30-35%), и друго - (помалку од 5% поради недостаток на податоци).

Квалитетот на воздухот не бележи покачувања над граничните вредности за концентрација и праговите за алармирање за SO2, NOx и CO. Надминувања на целните вредности за O3 се регистрираат годишно, во текот на летото, како последица од зголеменото сончево зрачење.

Надминувањето на дневните гранични вредности за PM10 резултираше во надминување на годишната средна гранична вредност. PM2.5 го следи трендот на PM10 и останува како предизвик и во иднина.

Слика 1. Надминување на дневните гранични вредности за PM10
SOER 2015 grafik RM
Извор: Индикатори за животната средина на Република Македонија 2012 година

Вкупната потрошувачка на супстанции што ја осиромашуваат озонската обвивка (ODS) се намали за над 99% во периодот од 1996 до 2012 година, односно само 13 тони, од кои 75% од вкупната потрошувачка беше во секторите за пени и разладни уреди. Треба да се забележи дека не постои домашно производство на ODS.

Во периодот од 2000 до 2009 година, вкупните емисии на стакленички гасови (GHG) се намалија за 28%. Големиот пад од 12% во периодот од 2008 и 2009 година беше резултат на светската економска криза што влијаеше на индустриското производство и потрошувачката на енергија. Емисиите на GHG, по сектори, се:

  • енергетика 73%;
  • земјоделство 10-13%;
  • отпад 7%;
  • индустрија 7%.

Водата е под притисок од климатските промени и човековите активности. Во периодот од 2002 до 2011 година, користењето на слатководните ресурси варираше, вклучувајќи пораст во 2004 година, благодарение на преработувачката индустрија како главен корисник. Клучни корисници се:

  • земјоделството 42%;
  • индустријата 29%;
  • домаќинствата 24%;
  • производството на енергија 2%.

Со водоводните системи управуваат јавни претпријатија. Стапките на приклучоци во градските средини се движат меѓу 82% и 100%. 1 200 000 жители се поврзани на јавен водовод. Во руралните подрачја, стапките на поврзаност се меѓу 10% и 100%.

Квалитетот на водата е во рамките на граничните вредности, согласно Уредбата за категоризација на водите [8]. Во градовите, потрошувачката на вода за пиење изнесува 0,300-0,400 m3/жител/ден, а во руралните 0,250 m3/жител/ден. Санитарно-хигиенската состојба на водата е во рамките на граничните вредности.

Единствено „Дрисла“ ги исполнува критериумите на Директивата на ЕУ за депонии. Во 2008 година се депонираше 74% од собраниот комунален цврст отпад (КЦО). Овој процент порасна на 99,74% во 2012 година, како резултат на зголемениот опфат на националниот систем за собирање на КЦО. Околу 1 000 неконтролирани депонии во руралните подрачја остануваат проблем.

Во 2012 година, уделот на рециклираната амбалажа изнесуваше 12% од целокупната амбалажа пласирана на пазарот, додека стапката на рециклажа по одделни материјале е:

  • стакло 0,31%;
  • пластика 19%;
  • хартија и картон 18%;
  • метално пакување 4%.

Според Националниот просторен план, целта за заштитени подрачја е 12% од територијата (до 2020 година). Во моментов, на националните паркови отпаѓаат 5%, на спомениците на природата 3% и 1% на повеќенаменските подрачја како дел од вкупното заштитено подрачје.

Од аспект на CORINE – земјина покривка, промена во намената на земјиштето се јавува кај широколисните шуми, кои се трансформираат во преодни шумички со шибјаци. Ова резултира со 45% од вкупните промени, како последица од сечите и шумските пожари. 14% од вкупните промени се должат на пошумувањето.

Главни политички реакции на клучните еколошки предизвици и проблеми

Земјата е во процес на интеграција во ЕУ, со континуирано усвојување и имплементација на Acquis на ЕУ.

Законот за животна средина ја дава основата за политиката за животната средина и за управувањето со истата, обезбедувајќи ги и водечките насоки и инструментите на политиката.

Последниот Извештај за напредокот на Европската комисија [9] констатира целосна транспонираност на директивите за оцена на влијанијата врз животната средина, стратегиска оцена на животната средина, како и за учество и информирање на јавноста за животната средина. Одреден напредок е забележан во однос на Директивата INSPIRE и Директивата за криминал против животната средина. Значителен напредок е постигнат и за директивите за NEC, CAFÉ, за тешки метали и испарливи органски соединенија на бензински станици и Фаза II од директивата за испарливи органски соединенија.

Во 2012 година беше усвоен Националниот план за заштита на квалитетот на амбиентниот воздух [10], со мерки за транспортот, енергетиката, индустријата, земјоделството, загадувањето на воздухот и квалитетот на воздухот. Програмата за постапно намалување на емисиите на загадувачки материи на национално ниво[11], содржи проекции за периодот 2012-2020 година и мерки за намалување.

Со посебни политики се стимулираат структурни промени во индустријата, со бенефиции за енергетски ниско интензивни индустрии, подобрувања во технологиите, опремата и системите, користење на обновлива енергија во областите со зголемена емисија, како што се домаќинствата и индустријата.

Потребни се заложби за интегрирање на климатските промени во политиките на останатите сектори. Се донесе законска регулатива за информирање на потрошувачите за потрошувачката на гориво и емисиите на CO2 за новите патнички автомобили. Третиот Национален план за климатски промени [12] идентификува 40 инсталации за активности во рамките на системот за тргување со емисии.

Политиките за градскиот транспорт се насочени кон подобрување на протокот, сообраќајот и улогата на транспортната инфраструктура во намалувањето на GHG. Патничките автомобили се доминантен модел на транспорт на патници со удел од 77% во вкупната вредност на патник km, што влијае на животната средина и на здравјето.

Во однос на квалитетот на водите, донесени се Законот за води [13], Националната стратегија за водите, Законот за водостопанства [14], Законот за снабдување со вода за пиење и собирање на урбаните отпадни води [15], како и голем број подзаконски акти.

Со Законот за управување со отпад [16], Националната стратегија за управување со отпад 2008–2020 и Националниот план за управување со отпад 2009–2015, усогласувањето со acquis на ЕУ продолжува со донесување на дополнителни подзаконски акти.

Системот за интегрирано регионално управување со отпадот е приоритет и неопходно е да се зголемат инвестициите, особено во поглед на сепарацијата и рециклирањето на отпадот.

До крајот на 2014 година ќе се заврши ревизијата на Националната стратегија за биолошка разновидност со акциски план во насока на интегрирана мрежа на за мониторинг и заштита на животната средина врз база на Натура 2000.

Потребни се понатамошен развој и инвестиции за мониторинг и информативни системи, како и зајакнување на институционалните капацитети на национално и локално ниво. Голем акцент се става на координацијата меѓу институциите и учеството на јавноста во одлучувањето.

Прашања карактеристични за земјата

Изработката на националните основни индикатори (CSI) – во согласност со CSI на ЕЕА, ќе овозможи оценување на националниот извештај за состојбата на животната средина и споредување со другите земји од ЕУ.

Постојат различни извештаи или оцени, но се преземени само почетни чекори кон сеопфатна изработка на национален извештај за состојбата на животната во рамките на ДПСИР.

Извештајот ќе овозможи поефикасно креирање на политиката, одлучување, комуникација со јавноста и развивање на свест за важноста на состојбата на животната средина со потенцијални примери на интегрирано оценување на животната средина и методологии за предвидувања.

Референци

[1] „Службен весник на РМ“ бр.53/05, 81/05; 24/07; 159/08; 83/09; 48/10; 124/10;  51/11; 123/12 и 93/13

[2] „Службен весник на РМ“ бр.81/10

[3] Македонски информативен центар за животна средина, Сектор во МЖСПП

[4]  Годишен извештај: Квалитет на животната средина во Република Македонија, 2012 година

[5]  Индикатори за животната средина во Република Македонија, 2012 година

[6] Статистика на животната средина, 2013 година

[7] Селектирана номенклатура за загадувањето на воздухот

[8] „Службен весник на РМ“ бр.18/99

[9] Извештај за напредокот на Република Македонија за 2013 година

[10] „Службен весник на РМ“ бр.170/12, Национален план за заштита на амбиентниот воздух, 2012 година

[11] „Службен весник на РМ“ бр.106/12

[12] Трет Национален план за климатски промени, 2013 година

[13] „Службен весник на РМ“ бр. 87/08; 06/09; 83/10; 51/11; 44/12 и 23/13

[14] „Службен весник на РМ“ бр. 85/03; 95/05; 103/08; 01/12 и 95/12

[15] „Службен весник на РМ“ бр. 68/04; 28/06; и 103/08

[16] „Службен весник на РМ“ бр.08/04; 71/04; 102/08; 143/08; 124/10; 09/11; 51/11; 123/12 и 147/13

Дополнителни референци

Втор преглед на достигнувањата во областа на животната средина, 2011 година

Втор национален еколошки акциски план, 2006 година

Одржлив развој, 2013 година

Втор национален еколошки акциски план, 2006 година